Sarmatyzm to ideologia szlachty polskiej, oparta na przekonaniu, iż pochodzi ona od starożytnego, koczowniczego plemienia Sarmatów.
Typowy staropolski Sarmata był przekonany o swej niekwestionowanej wyższości względem innych stanów i narodów, a także o swej złotej wolności.
Kultura sarmacka ulegała orientalizacji (wpływy tureckie) w stroju i obyczajach: kontusze, żupany, karabele, wschodnie kobierce, czapraki i buńczuki, pasy lite i jedwabne, złote guzy i janczarskie kapele.
Jednym z najsłynniejszych polskich sarmatów jest Jan Chryzostom Pasek. W swych "Pamiętnikach" prezentuje on swój portret, jawiąc się czytelnikowi jako szlachcic i żołnierz, patriota i świetny kompan, słowem, wzór godny naśladowania. Nie stroni on jednak od zaczepek, bijatyk, alkoholu.
W "Powrocie posła" Juliana Ursyna Niemcewicza obserwujemy postać Starosty Gadulskiego. Jest on uosobieniem negatywnych cech polskiego Sarmaty: człowiek ograniczony, zacofany, pełen przesądów, powtarzający bezmyślnie pewne schematy i uprzedzenia. Nie dopuszcza nawet myśli o jakichkolwiek reformach, zmianach w kraju. Natomiast oświeconym Sarmatą jest Podkomorzy: światły obywatel, wielki patriota, zdecydowany stronnik reform państwa, który przeciwstawia się przesądom Gadulskiego.
W "Zemście" Aleksandra Fredry natomiast wzorcowym okazem Sarmaty okazuje się być Maciej Raptusiewicz. Był on porywczy, skory do rękoczynów, żył w poczuciu swej bezkarności. Ma też szereg pozytywnych cech: jest wesoły, gościnny, otwarty, szczery.
