Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem": Wokół dwóch wielkich symboli związanych ze śmiercią, grobu Jana i Cecylii oraz powstańczej mogiły koncentrują się opowieści nadające utworowi perspektywę mityczno-historyczną, pokazujące korzenie ukazanego świata: odległe (czasy jagiellońskie) oraz bliskie (1863 rok). Grób Jana i Cecylii symbolizuje początek rodu Bohatyrowiczów, łączy pokolenia, jest kluczową częścią rodowej tradycji.
Mogiła powstańców to symbol narodowej pamięci o 1863 roku, jedności narodowej, nadziei na ponowne zjednoczenie, wolność, także przypomnienie bohaterskiej śmierci żołnierzy powstania: zarówno z dworu, jak i zaścianka. Mogiła pełni w powieści rolę nie tylko pomnika, wpływa również na losy współczesnych bohaterów, szczególnie Jana i Justyny.
Eliza Orzeszkowa - "Gloria victis": Lecący nad światem wiatr zatrzymał się przy mogile bezimiennych bohaterów powstania styczniowego. Zginęli młodo, na ich grób rzucała płatki jedynie leśna róża. Wiatr położył się na mogile, drzewa opowiedziały mu o krwawej bitwie powstańców. Wiatr, wysłuchawszy opowieści, płakał. Dowiedział się, że po wielu latach od bitwy na polanę przyszła Aniela (w bitwie polegli jej brat i narzeczony), ustawiła na mogile maty krzyż, który przyniosła ze sobą. Długo opłakiwała dwóch najbliższych sobie mężczyzn.
Płynął czas, las żył swoim życiem, na polanę przylatywały ptaki, rosły nowe rośliny, przychodziły zwierzęta, po latach następowały jesienie, po zimach przychodziła wiosna. Tylko dwie rzeczy były niezmienne: samotność z obliczem niemym oraz nieśmiertelny strumień czasu wciąż powtarzający: Vae victis! Vae victis!...
