"ZBRODNIA I KARA" - FIODOR DOSTOJEWSKI: Jest to pokaźna powieść powstała w 1865r, zaliczana dziś do klasyki światowej.
Główny bohater - student Raskolnikow zamordował starą lichwiarkę i jej siostrę Lizawietę, oraz dokonał rabunku. Opis mordu przedstawia Dostojewski w sposób
drastyczny: Raskolnikow uderza starą kobietę w głowę siekierą, najpierw
raz, potem jeszcze raz i drugi... "Krew buchnęła jak z wywróconej
szklanki". Pisarz nie omieszkał włączyć dokładnego opisu ofiary i techniki
postępowania mordercy. Sytuacja jest jak w kryminale - lecz to nie jest
kryminał. Dostojewski dokładnie śledzi reakcje psychiczne Raskolnikowa
w czasie owego zbrodniczego czynu: lęk, fizyczny strach, pierwsze słabe
uderzenie a potem jakby "wzrost sił", podniecenie instynktem zabijania,
które każe uderzać jeszcze... Wahanie, groza, beznamiętność rabunku i
strach - można powiedzieć, że mamy do czynienia z anatomią zbrodni. To
zresztą nie jedyne zagadnienie powieści. Raskolnikow nie jest zwykłym
mordercą - jest młodzieńcem inteligentnym, szereg przyczyn składa się na
motywy jego czynu, analizuje pojęcie moralności, rozmawia teoretycznie o
istocie zabijania, prowadzi obserwację kłamstwa i rozważa je jako
zjawisko, dyskutuje w gronie kolegów. Dlaczego Raskolnikow zabił
lichwiarkę? Pierwsza myśl, jaka przychodzi człowiekowi do głowy, to cel
rabunkowy - pragnął wydobyć z biedy siebie i swoją rodzinę (matkę i
siostrę), bo żyli w upokarzającej nędzy. Lecz to nie to. Raskolnikow
czuje się jednostką wybitną, taką, której nie dotyczą marne, ziemskie
kategorie dobra, zła, prawa, kary. Czuje się niejako uprawniony do mordu,
w głębi swojej psychiki znajduje aprobatę zbrodni, czyni to teraz z
ciekawości, czuje się niemal kimś, kto przysłużył się ludzkości. Jest więc
powieść Dostojewskiego także analizą złożoności motywów zbrodni.
Kolejny etap dziejów Raskolnikowa to ciąg dalszy - życie po dokonaniu
zbrodni. Ta część zajmuje większość utworu. Dostojewski obserwuje reakcje
mordercy, stany niemal chorobowe, poczucie osaczenia, narastającą
niepewność, swoistą interpretację wszelkich pytań, rozmów, spotkań.
Wewnętrzne przemyślenia, niemożność spokoju, zmiany pojęć i uczuć -
nienawiść do tych, których przedtem kochał. Ciągłe analizy doprowadzają
wreszcie do poczucia wewnętrznej pustki, załamania, w końcu także do
potrzeby oczyszczenia - pokory i wyrzeczeń. Raskolnikow przyznaje się
do zabójstwa. Skazany zostaje na zesłanie i katorgę na Syberii. Lecz
myliłby się ten, kto uważa, że to właśnie jest kara. Stan duszy
Raskolnikowa po dokonaniu morderstwa, kolejne procesy i przemiany, powolne
dochodzenie do decyzji przyznania się - oto analiza kary, skrupulatna,
psychologiczna, lecz bez komentarzy odautorskich.
